Tục thờ hổ

Hành trình khai phá và mở đất của người Việt ở Vùng Nam Bộ diễn ra trong suốt nhiều thế kỷ với sự kết hợp các chính sách của chính quyền và sự năng động, sáng tạo của các lớp dân di cư. Về cơ bản, điều kiện khai thác và canh tác nông nghiệp trên những đồng bằng mới rất thuận lợi. Người xưa ở đây truyền lại kinh nghiệm “ở theo bờ sông, trên bờ có lúa, dưới sông có cá”. Nhưng bên cạnh đó là những khó khăn và hiểm nguy khi cư dân cũng phải luôn đối diện với những điều kiện tự nhiên nơi xứ lạ: bệnh tật do thổ nhưỡng, khí hậu và thú dữ.

Ở vùng Sài Gòn – Gia Định cũng vậy, những chuyện về cọp dữ, cọp bắt người, người bắt cọp, đánh cọp được ghi chép trong nhiều thư tịch, tư liệu và trong nhiều truyện kể dân gian cho đến tận đầu thế kỷ XX. Dân gian ở đây cũng truyền nhau câu nói “hùm tha, sấu bắt” để căn dặn sự cẩn thận hay “dữ như cọp Vườn Trầu” để nói về cọp ở khu vực Hóc Môn. Lưu dân người Việt vừa sợ hổ, tránh hổ nhưng cũng lập miếu thờ hổ ở nhiều nơi, thể hiện lối ứng xử hài hòa, tôn trọng và tin thờ các lực lượng thiên nhiên từ buổi đầu khai hoang, lập ấp.

Trong bài viết Truyện kể về cọp ở Nam Bộ, tác giả Huỳnh Ngọc Trảng lý giải: “Do sợ cọp mà họ lập miếu thờ Sơn quân chi thần, thờ Chúa xứ sơn lâm, thờ Thần Hổ và bầu cọp làm Hương Cả của thôn làng. Do vậy, mô típ Ông Cả Cọp là một mẫu đề dân gian được hình thành từ tâm thức tôn trọng lề luật giang hồ: Chúng tôi đến đây khai hoang lập nghiệp, nhưng chúng tôi biết rừng nào cọp ấy nên không dám xưng hùng xưng bá. Chúng tôi lập nghiệp ở đây, xin ông cứ làm cả, làm chủ và chúng tôi chỉ dám là bậc dưới của ông mà thôi”.

Theo chuyện xưa ở Sài Gòn kể lại, tại Chợ Tân Kiểng (Chợ Quán) vào năm 1770 có hai vị sư trẻ tuổi là Trí Năng và Hồng Ân đã cùng nhau đánh chết một con cọp dữ. Ngày nay ở Đình Tân Kiểng (đường Trần Hưng Đạo) còn bài vị thờ nhà sư Hồng Ân (Cậu Ân) do không may bị trọng thương trong cuộc chiến với cọp và chết sau đó. Một số truyện khác cũng kể về Võ Tánh, Lê Văn Khôi đã từng đánh hổ bằng tay không.

(Nguồn tổng hợp, hình: Đọc một hơi Lịch sử Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh do Diệp Xương Vĩ vẽ phục dựng)